عزت نفس و خودباوری
مطالعات انجام شده در خصوص آسیب شناسی روانی حکایت از آن دارد که علت بسیاری از رفتارهای آسیب زای فرزندان در خانه و مدرسه مانند پرخاشگری ، اضطراب ، بزهکاری ، افکار مربوط به خودکشی ، مصرف سیگار و سوء مصرف مواد مخدر ، افت تحصیلی و مواردی از این قبیل ریشه در کمبود یا ضعف « عزت نفس » آنان دارد . در واقع هر چه فرد از خودباوری و عزت نفس بالاتری بر خوردار باشد از موقعیت و کارآمدی بالاتری برخوردار بوده و از آسیب های روانی – اجتماعی نیز مصون خواهد ماند . « گوته » نیز در اهمیت « عزت نفس » می گوید :
* اگر ثروتمند نیستی مهم نیست ، بسیاری از مردم ثروتمند نیستند.
* اگر سالم نیستی ، هستند افرادی که با معلولیت و بیماری نیز خوب زندگی می کنند .
*اگر زیبا نیستی ، برخورد درست با زشتی نیز وجود دارد .
*اگر جوان نیستی ، همه با چهره پیری مواجه خواهندشد
* اگر تحصیلات عالی نداری ، با کمی سواد هم می توان زندگی کرد .
* اگر قدرت و مقام نداری ، مشاغل مهم متعلق به تعداد معدودی ازانسانهاست .
« ما اگر عزت نفس نداری ، متأسف باش چون هیچ نداری »
بنابر این فاصله ی خواستن تا نتوانستن تنها یک گام است و آن کسب « خود باوری و اعتماد به نفس » در انجام کلیه امور زندگی است . خانواده و والدین نخستین واحد اجتماعی و الگوهای رفتاری هستند که می توانند نقش تعیین کننده ای در ایجاد و تقویت « خود باوری و اعتماد به نفس » اعضای خانواده ، خصوصاً فرزندان داشته باشند که در این شماره به آن می پردازیم .
تعریف عزت نفس و خود باوری
عزت نفس یعنی : احساس ارزشمند بودن که از طریق مجموعه افکار ، عواطف احساسها و تجربه ها به دست می آید به نحوه ی که فرد خود را توانمند ، با کفایت و موفق می داند .
عزت و خود باوری چگونه ایجاد می گردد
عزت نفس و خودباوری از کودکی ، توسط والدین و اطرافیان شکل می گیرد و ایجاد می شود . برای مثال:
* اگر کودکی در محیط پر از ترس بزرگ شود می آموزد که بترسد . و یا اگر در محیط پر از تشویق بزرگ شود ، می آموزد که اعتماد کند .
عزت نفس کودکان از نوع نگاه ، نگرش و رفتاری که دیگران نسبت به او دارند ، می تواند شکل بگیرد .
* رفتارهایی چون طرد ، عدم محبت ، عدم توجه ، غفلت ، جدی نگرفتن ، گوش ندادن ، عدم احترام ، تحقیر ، تمسخر ، سرزنش ، تهدید ، مقایسه ، توجه به نکات منفی ، انتظار بیش ازحد و بدرفتاری باعث کاهش عزت نفس درکودک می شود .
از طرف دیگر رفتارهایی چون پذیرش ، احترام ، محبت ، توجه ، جدی گرفتن ، احساس تعلق، تشویق ، حمایت ، تحسین ، احساس ایمنی و انتظارات مناسب موجب عزت نفس در کودک می شود .
برای ایجاد عزت نفس در فرزندان بهتر است به آنها کمک نمائیم تا بیاموزند که :
1. هیچ انسانی شبیه دیگری نیست : 1. هیچ کدام از انسانها در طول تاریخ شبیه به هم نبوده و نخواهدبود و به خود بگوید : « هیچ کس شبیه من نیست ، من آنچه را که هستم دوست دارم و احساس خوبی نسبت به خودم دارم »
2. به خود شناسی برسند : نقاط ضعف و قوت خود را منطبق با واقعیات بشناسند و با شناختن خود ، خود را بهتر درک کرده و بپذیرند .
3. محدودیتها و توانمندیهای خود را بپذیرند : نقاط ضعف خود را بدون نگرانی و ناراحتی پذیرفته و از آنها احساس گناه و شرمساری نکنند چون هیچ فردی نمیتواند انسانی کامل و به همه چیز دانا و همه کاری توانا باشد و با آگاهی و پذیرش نقاط مثبت و ضعف خود احساس و خشنودی می کند .
4. به احساس ارزشمندی و عزت نفس برسند : اگر انسانی مراحل سه گانه قبل
را آموخت ، باور خواهد کرد که فرد با ارزشی است ، فقط بایستی نکات مثبت ، مفید
و با ارزش خود را کشف کرده و به آن ارزش بگذارد و اگر ما نیز این چنین باشیم سعی می کنیم « خودمان باشیم نه دیگری »
راههای افزایش عزت نفس در کودکان و نوجوانان
برای افزایش عزت نفس بایستی « احساس کفایت » ، « احساس مسئولیت » ، « احساس پذیرش و محبت » و « احساس رضایت از وضع جسمانی خود » را در فرزندان ایجاد کنیم و برای ایجاد هر یک از احساسها مواد زیر توصیه می شود :
1. برای ایجاد احساس کفایت :
* انتظارات بیش از حد از آن ها نداشته باشیم .
* توانایی های آن هارا تشویق و تحسین نماییم .
* کار ها ، فعالیت ها و عواطفشان را حمایت کنیم .
* کمک نمائیم که عملکردش را بهبود بخشید ه و موفقیت را هر چند کوچک تجربه نماید .
* تشویق و حمایت نماییم که راههای مختلفی را برای حل یک مسئله تجربه نمایند .
2. برای ایجاد احساس مسئولیت :
* تشویق کنیم تا ارتباط سالم اجتماعی با دوستان و اطرافیان برقرار کنند .
* فهرستهایی را فراهم نماییم تا تجارت ، توانایی ها و موفقیت ها یشان را با هم در
میان بگذارند .
* با واگذاری تدریجی فعالیت ها ، احساس مسئولیت و تعهد را در آنها پرورش دهیم .
3. برای ایجاد احساس پذیرش و محبت
* از مقایسه ی او با دیگران بپرهیزیم و اورا به عنوان یک فرد بی نظیر و منحصر به فرد نگاه کنیم .
* بدون قید و شرط او را بپذیریم تا احساس پذیرش درونی را در آنها تقویت کنیم .
* کمک کنیم تا خود را قبول داشته و به خود اعتقاد پیدا کنند و احساس ایمنی را در آنها پرورش دهیم .
* آنها را به عنوان هدیه و نعمت الهی تلقی کرده و به آنها احترام بگذاریم .
* کمک کنیم تا عواطف و محبت خودشان را به راحتی بروز دهند .
4. برای ایجاد احساس رضایت از ظاهر و خصوصیات جسمانی خود
* کمک کنیم تا نسبت به تفاوتهای فردی خودشان در رشد جسمانی احساس راحتی و پذیرش نمایند .
* همان گونه که به توانایی آنها احترام می گذاریم به محدودیتهای جسمانی آنها نیز
احترام بگذاریم .
* به نیاز های جسمانی آنها مانند : خواب ، غذا ، سلامت استراحت توجه جدی داشته باشیم .
* در حفظ نظافت و نظم و تندرستی آنها را تشویق نماییم .
* ورزش و عادات جسمانی سالم را در آنها تقویت کنیم .
نشانه های افرادی با خود باوری زیاد
* فرد مستقل عمل می کند .
* مسئولیت پذیر است .
* نسبت به پیشرفتهایش افتخار می کند .
* به چالش های جدید ، مشاغل تازه و . . . روی می آورد .
* دامنه ی وسیعی از هیجانها و احساس ها را نشان می دهد .
* ناکامی را به راحتی تحمل می کند .
* دیگران را به راحتی تحت تأثیر قرار می دهد .
عوامل کاهش دهنده عزت نفس و خودباوری
* بیش از اندازه از « اندازه » بر « باید های خودمان » تأکید داشته باشیم .
* احساسات و عواطف خودمان را همواره واقعی تصور نموده و از پذیرش انتقال بیم داشته باشیم .
* زمینه های منفی خودمان را بزرگ دانسته و در عوض جنبه های مثبتمان را کم
اهمیت تلقی نماییم .
* به خاطر هر عملکردی به خودمان برچسب بزنیم . برچسب زدن فرایندی است که
با سرزنش و ملامت خود را همراه است .
* همیشه عامل عدم موفقیت هایمان ، خودمان هستیم .
* داشتن اندیشه « همه یا هیچ » یعنی وقتی نمی توانیم فعالیتی را به درستی و کامل به نتیجه برسانیم ، خود را شکست خورده بدانیم .
* به نظر دیگران اهمیت افراطی داشته و سعی در برآوردن همه ی آنها داشته باشیم .
* همیشه خود را بالاتر از خود مقایسه کرده و در برابر آنها اظهار عجز و ناتوانی بنمائیم .
* دنباله روی کورکورانه از دیگران داشته باشیم .
نشانه های افرادی با خودباوری کم
* توانمندی های خود را دست کم می گیرد .
* احساس درماندگی می کند .
* به آسانی تحت تأثیر دیگران قرار می گیرد .
* دامنه ی محدودی از احساسات و عواطف را نشان می دهد .
* از موقعیت های جدید و تازه دوری می کند .
* بلافاصله بهانه جویی می کند و ناامید می شود .
* در ضعف های خود دیگران را سرزنش می کند .
راهکارهای مشاوره ای
* در کردار و گفتارمان محبت خود را نشان دهیم .
* از فرزندانمان به صراحت تمجدید کنیم .
* در بعضی از مواقع آنان را در احساساتمان سهیم کنیم .
* در بعضی از امور کارهایی را برایشان انجام دهیم که نیازها و علایق آنها را تأمین نماید .
* واگذاری مسئولیت به فرزندان
* احترام گذاشتن به وسایل اختصاصی آنان مثل اتاق وسایل و . . . .
* کمک به فرزندانمان تا از فرایند تصمیم گیری خویش آگاهی پیدا کنند .
* احترام به توانمندی و خودباوری آنان ، در هر حدی که باشد .
منابع و مأخذ
1. دکتر افروز ، غلامعلی ، مباحثی در روان شناسی و تربیت کودکان و نوجوان
( 1371 ) ، انتشارات انجمن اولیاء و مربیان جمهوری اسلامی ایران .
2. حسینی ، سید مهدی ، مشاوره و والدین در مسائل تربیتی و تحصیلی فرزندان ،
( بیرجند ) ، ( 1377 ) ، ناشر : اساطیر .
تهیه کننده : شهلا حتمی